arjuna uvāca |
prakr̥tiṁ puruṣaṁ caiva kṣētraṁ kṣētrajñamēva ca |
ētadvēditumicchāmi jñānaṁ jñēyaṁ ca kēśava || 1 ||

śrībhagavānuvāca |
idaṁ śarīraṁ kauntēya kṣētramityabhidhīyatē |
ētadyō vētti taṁ prāhuḥ kṣētrajña iti tadvidaḥ || 2 ||

kṣētrajñaṁ cāpi māṁ viddhi sarvakṣētrēṣu bhārata |
kṣētrakṣētrajñayōrjñānaṁ yat tajjñānaṁ mataṁ mama || 3 ||

tat kṣētraṁ yacca yādr̥k ca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yō yat prabhāvaśca tat samāsēna mē śr̥ṇu || 4 ||

r̥ṣibhirbahudhā gītaṁ chandōbhirvividhaiḥ pr̥thak |
brahmasūtrapadaiścaiva hētumadbhirviniścitaiḥ || 5 ||

mahābhūtānyahaṅkārō buddhiravyaktamēva ca |
indriyāṇi daśaikaṁ ca pañca cēndriyagōcarāḥ || 6 ||

icchā dvēṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ saṅghātaścētanā dhr̥tiḥ |
ētat- kṣētraṁ samāsēna savikāramudāhr̥tam || 7 ||

amānitvamadambhitvamahiṁsā kṣāntirārjavam |
ācāryōpāsanaṁ śaucaṁ sthairyamātmavinigrahaḥ || 8 ||

indriyārthēṣu vairāgyamanahaṅkāra ēva ca |
janmamr̥tyujarāvyādhiduḥkhadōṣānudarśanam || 9 ||

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragr̥hādiṣu |
nityaṁ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭōpapattiṣu || 10 ||

mayi cānanyayōgēna bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadēśasēvitvamaratirjanasaṁsadi || 11 ||

adhyātmajñānanityatvaṁ tattvajñānārthadarśanam |
ētajjñānamiti prōktamajñānaṁ yadatō:’nyathā || 12 ||

jñēyaṁ yat tat pravakṣyāmi yajjñātvāmr̥tamaśnutē |
anādimat paraṁ brahma na sat tannāsaducyatē || 13 ||

sarvataḥ pāṇipādaṁ tat sarvatō:’kṣiśirōmukham |
sarvataḥ śrutimallōkē sarvamāvr̥tya tiṣṭhati || 14 ||

sarvēndriyaguṇābhāsaṁ sarvēndriyavivarjitam |
asaktaṁ sarvabhr̥ccaiva nirguṇaṁ guṇabhōktr̥ ca || 15 ||

bahirantaśca bhūtānāmacaraṁ caramēva ca |
sūkṣmatvāt tadavijñēyaṁ dūrasthaṁ cāntikē ca tat || 16 ||

avibhaktaṁ ca bhūtēṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartr̥ ca tatjñēyaṁ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca || 17 ||

jyōtiṣāmapi tajjyōtistamasaḥ paramucyatē |
jñānaṁ jñēyaṁ jñānagamyaṁ hr̥di sarvasya viṣṭhitam || 18 ||

iti kṣētraṁ tathā jñānaṁ jñēyaṁ cōktaṁ samāsataḥ |
madbhakta ētadvijñāya madbhāvāyōpapadyatē || 19 ||

prakr̥tiṁ puruṣaṁ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṁśca guṇāṁścaiva viddhi prakr̥tisambhavān || 20 ||

kāryakāraṇakartr̥tvē hētuḥ prakr̥tirucyatē |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṁ bhōktr̥tvē hēturucyatē || 21 ||

puruṣaḥ prakr̥tisthō hi bhuṅktē prakr̥tijān guṇān |
kāraṇaṁ guṇasaṅgō:’sya sadasadyōnijanmasu || 22 ||

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhōktā mahēśvaraḥ |
paramātmēti cāpyuktō dēhē:’smin puruṣaḥ paraḥ || 23 ||

ya ēvaṁ vētti puruṣaṁ prakr̥tiṁ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamānō:’pi na sa bhūyō:’bhijāyatē || 24 ||

dhyānēnātmani paśyanti kēcidātmānamātmanā |
anyē sāṅkhyēna yōgēna karmayōgēna cāparē || 25 ||

anyē tvēvamajānantaḥ śrutvānyēbhya upāsatē |
tē:’pi cātitarantyēva mr̥tyuṁ śrutiparāyaṇāḥ || 26 ||

yāvat sañjāyatē kiñcit sattvaṁ sthāvarajaṅgamam |
kṣētrakṣētrajñasamyōgāt tadviddhi bharatarṣabha || 27 ||

samaṁ sarvēṣu bhūtēṣu tiṣṭhantaṁ paramēśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṁ yaḥ paśyati sa paśyati || 28 ||

samaṁ paśyan hi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanā:’:’tmānaṁ tatō yāti parāṁ gatim || 29 ||

prakr̥tyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathā:’:’tmānamakartāraṁ sa paśyati || 30 ||

yadā bhūtapr̥thagbhāvamēkasthamanupaśyati |
tata ēva ca vistāraṁ brahma sampadyatē tadā || 31 ||

anāditvānnirguṇatvāt paramātmāyamavyayaḥ |
śarīrasthō:’pi kauntēya na karōti na lipyatē || 32 ||

yathā sarvagataṁ saukṣmyādākāśaṁ nōpalipyatē |
sarvatrāvasthitō dēhē tathā:’:’tmā nōpalipyatē || 33 ||

yathā prakāśayatyēkaḥ kr̥tsnaṁ lōkamimaṁ raviḥ |
kṣētraṁ kṣētrī tathā kr̥tsnaṁ prakāśayati bhārata || 34 ||

kṣētrakṣētrajñayōrēvamantaraṁ jñānacakṣuṣā |
bhūtaprakr̥timōkṣaṁ ca yē viduryānti tē param || 35 ||

iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṁ yōgaśāstrē śrīkr̥ṣṇārjunasaṁvādē kṣētrakṣētrajñavibhāgayōgō nāma trayōdaśō:’dhyāyaḥ || 13 ||